Sint Elmusvuur

De matrozen keken bevreesd naar de kreunende spanten en hoorden de mast vervaarlijk kraken in de verwoestende storm die het schip teisterde. Bliksemflitsen schoten door de inktzwarte lucht en schuimkoppen vlogen over het zeeoppervlak. Plotseling liepen spookachtige blauwe vlammen over de boegspriet en de toppen van de masten. De matrozen slaakten een zucht van verlichting. Hun gebeden waren verhoord: de beschermheilige Sint-Elmus was gekomen om over ze te waken.

Sint-Elmusvuur, ook bekend als Elmsvuur of Saint Elmo’s fire is vernoemd naar de beschermheilige Erasmus van Formiae,  een katholieke bisschop die leefde in de derde eeuw na Christus. Erasmus – niet te verwarren met die andere Erasmus – was de patroonheilige van zeelui.

Op internet zijn er in het Nederlands maar weinig artikelen te vinden over dit fascinerende verschijnsel, dus het wordt eens tijd voor een uitgebreide verkenning van dit fenomeen.

Elmsvuur is al eeuwenlang als verschijnsel bekend bij diverse grootheden. In zijn dagboeken schreef Julius Ceasar al: “Tijdens de tweede wacht van de nacht in februari verscheen plotseling een dikke wolk waaruit een hagelbui neerstortte terwijl op hetzelfde moment de speren van het Vijfde Legioen begonnen te gloeien als blauw vuur.”

In scheepsjournaals is in voorgaande eeuwen meermaals melding gemaakt van Elmsvuur. Naast Columbus beschreven ook Maghellaan, Shakespeare, en Melville dit bijzondere verschijnsel. En vanop de H.M.S. Beagle schreef Charles Darwin in een brief aan J.S. Henslow: “Overal waren vlammen zichtbaar. Bliksemschichten in de lucht, blauwe, luminescerende deeltjes in het water en zelfs de masten waren getooid met blauwe vlammen aan de toppen.” Het verschijnen van Elmsvuur werd beschouwd als een goed teken omdat het zich voornamelijk voordoet aan het einde van vreselijk onweer. Het werd aldus gezien als een antwoord op de schietgebedjes van de matrozen: na het verschijnen van Elmsvuur gaat de storm liggen – als antwoord van God.

 

Ondanks de mythologische verhalen over goddelijke interventie heeft Elmsvuur een wetenschappelijke verklaring. Benjamin Franklin was in 1749 de eerste die het fenomeen toeschreef aan atmosferische elektriciteit.

Het treedt op wanneer grote ladingsverschillen worden opgebouwd voordat de ontlading komt. Dan kan het gebeuren dat voorwerpen bij de grond zo sterk geladen worden, dat er (positief) geladen vonken uit weglekken. Dit kan bij uitstekende voorwerpen gebeuren zoals antennes en scheepsmasten. Wanneer er ook nog een ontlading in de buurt is, kan de bliksem elk moment inslaan. Elmsvuur mag niet verward worden met een bolbliksem, hoewel de twee fenomenen verwant zijn. Elmsvuur wordt omschreven als spookachtige, dansende blauwe vlammen en natuurlijk vuurwerk. Het is blauwachtig tot blauw-witachtig vuur dat minutenlang om uiteinden van voorwerpen heen kan dansen. De vlammen verteren niets van de omgeving, zijn vrij van warmte en worden begeleid door een sissend geluid. Deze factoren hebben eeuwenlang de spirituele en geheimzinnige status van elmsvuur verhoogd. Soms verschijnt elmsvuur op toppen en bergkammen hetgeen wijst op een naderend onweer. Bij daglicht is elmsvuur natuurlijk moeilijker waar te nemen, maar het sissende geluid ervan en de vreemde gewaarwording van geëlektrificeerd hoofdhaar kan een teken zijn van een ontlading, zelfs bij een blauwe hemel.

De wetenschappelijke term is corona of puntontlading. Corona is het geleidend worden (doorslaan) van lucht onder invloed van een hoge elektrische veldsterkte zonder dat een compleet ontladingspad ontstaat. Om de geleider heen ontstaan kleine kanaaltjes met geïoniseerd gas – vaak lucht -, waarin de positieve en negatieve ladingdragers ten opzichte van elkaar verschuiven en zo het veld van energie ontdoen. Deze elektrostatische ontladingen zijn soms hoorbaar als gesis of geknetter.

Technologen zijn er inmiddels in geslaagd corona’s gecontroleerd op te wekken voor een breed scala aan toepassingen. Een van de bekendere is de laserprinter, waar de corona elektrische lading aanbrengt op de drum die vervolgens na laserbelichting de inktdeeltjes van de toner op het papier overbrengt. Elmsvuur in de printer… wie had dat gedacht?

Het natuurlijke vuurwerk doet zich ook voor bij kerktorens, lichtmasten en vliegtuigen. Aan de uiteinden van de vleugels, op antennes of propellers zijn door piloten meermaals Elmsvuurverschijnselen waargenomen.

 Vliegtuigen kunnen met dit verschijnsel te maken hebben als er in de buurt door een vulkanische uitbarsting as wordt uitgestoten. Doordat de aswolken geen water bevatten verschijnen ze niet op de radar. British Airways Vlucht 9 was de eerste die met dit verschijnsel te maken kreeg. Alle vier de motoren vielen uit toen het vliegtuig in 1982 door de as van vulkaan Galunggung vloog. Gezagvoerder Moody sprak tijdens de crisis ook even tot de passagiers (later werd dit omschreven als een ongelofelijk understatement.)

“Ladies and Gentlemen, this is your Captain speaking. We have a small problem. All four engines have stopped. We are doing our damned best to get them going again. I trust you are not in too much distress.”

Uiteindelijk landde het vliegtuig veilig en wel.

Er gaan zelfs verhalen rond dat de vermaarde zeppelin Hindenburg in brand schoot door Elmsvuur, maar in het algemeen wordt Elmsvuur eerder in verband gebracht met geruststelling en het einde van gevaar. Tijdens zijn tweede reis schreef Columbus: “Een blauwe vlam danste door onze zeilen en bleef als een kaars helder branden op onze mast. Als hij verschijnt, is er geen gevaar.”

Voor de liefhebbers resteert nog het liedje, wat de meesten ongetwijfeld beter zullen kennen dan het verschijnsel zelf:

 

Permanente koppeling naar dit artikel: https://www.dulcet.nl/2017/01/13/sint-elmusvuur/

4 reacties

Naar het reactie formulier

  1. Ik ken dat voorval met dat vliegtuig. Stel droogkloten die piloten 🙂 Maar wel vakmensen die een hopeloze situatie toch wisten op te lossen.

    Leuk artikel!

    1. Ik had al een keer een soortgelijk artikel geschreven op GW maar aangezien die dood zijn vond ik het zonde om dat artikel ongebruikt te laten. Ik heb het aangepast en nu is is nog leuker. Echt opvallend dat hier bijna geen artikel over te vinden is, zelfs niet bij de KNMI….

  2. Ben benieuwd of de piloten bij Bali ook kennis hebben van St Elmusvuur.

    1. Ik denk dat dit keer geen enkel vliegtuig meer dichtbij mag komen. Geleerd van het verleden neem ik toch aan 🙂

Geef een reactie

Your email address will not be published.

%d bloggers liken dit: