Op 31 Oktober 1938 sloeg in menige Amerikaanse huiskamer de paniek toe.
De radio had het over buitenaardse ruimte vaartuigen,marsbewoners in New York,chaos en vernietiging.Het klonk allemaal angstwekkend echt. Toch was ook deze invasie gewoon mensenwerk.
De spanning in Concrete,een afgelegen plaatsje in het uiterste noordwesten van de verenigde staten,groeit met de minuut. In veel huizen staat de radio harder als normaal. Ongerust luisteren de mensen naar de merkwaardige berichten die uit de luidspreker komen.
Aan de andere kant van Amerika ,in de buurt van New York ,is een ruimtevaartuig van Mars neergekomen. Uit die capsules zijn monsters gekropen die door middel van hittestralen binnen enkele minuten met 7000 soldaten afrekenden. Nu rukken ze ,gezeten in huizenhoge,driepotige machines ,in hoog tempo op.
Zwarte wolken gifgas rollen voor ze uit. De bevolking slaat massaal op de vlucht. In de staat New Jersey wordt de noodtoestant uitgeroepen. De minister van buitenlandse zaken legt een verklaring af.
De toestant is byzonder ernstig,maar hij maant iedereen kalm te blijven. De vijand bevindt zich tenslotte nog op een klein gebied.
Dan melden de opgewonden radioverslaggevers dat er nog een tweede capsule van Mars is neergekomen. Bommenwerpers worden tegen de aanvallers ingezet en verdwijnen een voor een kansloos uit de lucht.
Terwijl de inwoners van New York zich wanhopig uit de voeten maken,waden Mars machines door de Hudson river. Manhattan valt in buitenaardse handen. Over heel de Verenigde staten komen ruimte capsules neer.
De luisteraars in Concrete worden steeds zenuwachtiger. Het gevaar is niet langer duizenden kilometers van hen verwijdert. De radio gaat nog wat harder. Dan zwijgt het apparaat plotseling. Ook het licht valt uit. Het hele dorp zit zonder stroom. Nu slaat de paniek pas echt toe.
Veel gezinnen pakken wat spullen bijelkaar en vluchten de bergen in. Anderen verschansen zich in hun huizen en wachten in het donker op de komst van de Marsmonsters met hun gifgas en hittestralen.
Zo ver kwam het gelukkig niet. Enkele uren later kregen de inwoners van Concrete te horen dat de wereld nog steeds bestond. Geen enkele Amerikaanse stad was verwoest en niemand had het leven gelaten. Nog sterker; de aarde had helemaal geen bezoek van Marsbewoners gehad.
Het radio verslag van van de buitenaardse invasie was niet meer dan een hoorspel geweest. Dat mensen inpaniek raken van een realistische radiouitzending klinkt vrij aannemelijk. Maar op de avond van 31 Oktober 1938 ,toen het Columbia Broadcasting System het hoorspel War off the worlds uitzond,sloeg de angst in heel Amerika toe,en ook in de grote steden. Naar schatting luisterden 6 miljoen Amerikanen naar het hoorspel.
Daarvan geloofden 1.7 miljoen mensen dat het om een echt verslag van een aanval door Marsbewoners ging. En ,maar liefst 1.2 miljoen luisteraars kregen het te kwaad. Ze werden bang,dachten dat alles afgelopen was,kregen hysterische huilbuien,renden verdwaasd over straat,belden trillend van angst familieleden op,of sprongen in de auto en gingen er mety halsbrekende snelheid vandoor,daarbij de wegen vermijdend die volgens de radio door de Marsmonsterswaren versperd.
En dat allemaal vanwege een uurtje amusement. Want dat was de bedoeling van de acteurs van het Mercury theatre on the air,die elke week onder leiding van het natuurtalent Orson Welles voor de omroep organisatie CBS een bewerking van een beroemd boek verzorgden.
Daarvoor stond het Mercury theatre op de planken en oogste het goede kritieken met bijvoorbeeld een moderne versie van Shakespeares Julius Caesar ,waarin de Romeinse keizer een fascistische dictator was en in een modern uniform rondliep.
Die artistieke hoogstandjes leverden echter geen dik belegde boterham op en daarom kozen Welles en zijn medewerkers voor een contract met CBS. Welles had al eerder voor de radio gewerkt . Hij speelde onder andere de hoofdrol in The Shadow,een serie detective verhalen,en presenteerde een reeks documantaires, The march of time .
Met zijn diepe stem groeide hij uit tot een bekende radio figuur. De hoorspelen voor CBS werden uitgezonden onder de noemer First person singular (Eerste persoon enkelvoud). Al het materiaal waszodanig bewerkt dat een verteller (Welles) de gespeelde stukken aanelkaar praate en daarbij de indruk wekte dat alles hem persoonlijk was overkomen.
Het was een aanpak die zowel bij het publiek als de pers in de smaak viel. De uitzendingen met het Mercury theatre on the air waren knap gemaakt,levendig en vaak byzonder spannend. Zo brachten Welles en zijn acteurs Dracula,Schateilan, A tale of two cities (Dickens) en the Thirtynine steps (drie jaar eerder verfilmd door Hitchcock)
In het najaar van 1938 werkten Orson Welles en scenarioschrijver Howard Koch aan een versie van War of the worlds,het beroemde boek van de Engelse auteur H.G. Wells over een grootscheepse aanval van Marsbewoners op de Aarde. Om het voor de Amerikaanse luisteraars wat interessanter te maken werd het zich oorspronkelijk in Engeland afspelende verhaal verplaatst naar de Verenigde Staten. De uitzending was op Zondag 30 Oktober 1938 aan de vooravond van Halloween,de dag waarop Amerikaanse kinderen zich verkleden en anderen de stuipen op het lijf proberen te jagen.
Het hoorspel begon om acht uur s’avonds met de duidelijke aankondiging; Het Colombia Broadcasting System en de aangesloten stations presenteren Orson Welles en het Mercury theatre on the air in War Of the worlds van H.G. Wells.
Na een korte inleiding van Orson Welles volgde een weerbericht en werd er overgeschakeld naar een hotel in New York,waar een dansorkest zou spelen. Plotseling werd de muziek onderbroken voor een extra ieuwsuitzending. Op mars waren vreemde exposies waargenomen. Een verslaggever sprak daarover met de beroemde sterrenkundige professor Pierson (Orson Welles) ,maar die kon geen uitsluitsel geven over het verschijnsel. De uitzending met het orkest werd hervat.
Toen volgde er weer nieuws; een opgewonden reporter meldde dat bij een boerderij in de staat New Jersy een geheimzinnige cylinder was neergekomen. Vervolgens ging alles heel snel. De Marsbewoners kropen uit hun ruimtevaartuig en zaaiden dood en verderf met hitte stralen en gifgas. De een na de andere stad viel in hun handen en de bevolking sloeg op de vlucht.
Ze bereikten New York. Er kwamen cylinders neer op andere plaatsen. Het klonk allemaal even verontrustend als fantastisch.
Toen was er een korte pauze. Een presentator vertelde nogmaals ; U luistert naar een CBS uitzending met Orson Welles en het Mercury theatre on the air in War of the worlds van H,G. Wells.
Het tweede deel van het hoorspel bestond voornamelijk uit een monoloog van professor Pierson (Welles),waarin hij de heerschappij en de uiteindelijk ondergang van de Marsbewoners beschreef. Na nog wat muziek kwam Orson Welles opnieuw aan het woord,nu als zichzelf: Dames en heren,ik verzeker U dat War of the Worlds geen enkele andere betekenis had dan als de Halloween verassing die we voor ogen hadden. Het is onze manier van een laken over ons heengooien ,uit de bosjes springen en boe roepen.
Maar toen was het kwaad al geschied. Over het hele land waren er duizende mensen die de uitzending volledig serieus namen. Ze waren duidelijk op een dwaalspoor gebracht door het feit dat het hoorspel klonk als een echte nieuwsuitzending. Bovendien waren er plaatsnamen en wegen genoemd die mensen in New Jersy (waar de eerste cylinder neerkwam) en New York allemaal kenden. De professor,officieren,minister en verslaggevers die aan het woord kwamen maakten een machteloze indruk. Veel mensen raakten in verwarring en konden niet meer helder nadenken.
Een luisteraar zocht een andere zender om te horen wat die te melden had. Er klonk kerkmuziek. De luisteraar trok daaruit de conclusie dat er mensin in afwachting van de dood tot God aan het bidden waren. Anderen waren ervan overtuigd dat ze het gifgas konden ruiken of zagen een merkwaardig licht aan de hemel.
Een man kwam de trap oprennen en zei dat het een grap was. We geloofden hem niet. We luisterde altijd naar Orson Welles ,maar we hadden geen idee dat dit zijn programma was. Zoals de muziek plotseling werd onderbroken klonk het niet als een hoorspel.
Dat waren enkele reacties die luisteraars achteraf gaven. Ruim een miljoen Amerikanen waren zich lamgeschrokken. Toch brak er geen volkswoede uit toen de waarheid aan het licht kwam. Het Mercury theatre kreeg naar aanleiding van het hoorspel 1450 brieven,in 91 procent daarvan uitten mensen hun bewondering over de stunt die Welles (min of meer onbedoeld) had uitgehaald.
Nog weken lang stonden de kranten vol met verhalen over de paniek. Het nieuws stak de oceaan over en voortaan kende men Welles in Europa ook.
Maar het geheugen van mensen is blijkbaar kort. Op 12 Feberuari 1949 zond een radiostation in een Zuidamerikaans Ecuador een hoorspel uit dat was gebasseerd op op The War of the worlds. Er brak paniek uit, Later zetten woedende luisteraars het gebouw van de zender in lichterlaaie. De brand kostte twintig mensen hetleven. Het leger moest met tanks en traangas de orde herstellen en arresteerde 15 personen die verantwoordelijk zouden zijn geweest voor de uitzending.